dinsdag 30 augustus 2016 / Elsevier /

Krant en Tijdschrift

Zweeds idealisme verdampt

In 2015 ving Zweden ruim 162.000 asielzoekers op. Dat is een gigantisch aantal op een bevolking van 9,6 miljoen. De vluchtelingenstroom trekt een wissel op het Zweedse systeem en nu wordt het land verscheurd tussen haar idealen en de praktijk.

 

Al sinds de dagen van Tage Erlander en Olof Palme laat Zweden zich voorstaan op haar sterke gevoel van solidariteit met de zwakkeren in de samenleving. Onder het bewind van deze sociaal-democraten werd de Zweedse staat het ‘Huis van het Volk’. In dit Folkhemmet fungeert de staat als een veilige plaats waar de individuele burger zijn volledige potentieel waar kan maken. En al vanaf het begin is daarin niet alleen plaats voor de Zweden zelf, maar ook voor de onderdrukten en minderbedeelden uit de rest van de wereld. In de jaren ‘30 en ‘40 kwamen vervolgde joden en arme Finnen; in de jaren 50 Esten die voor de Sovjets vluchtten; in de jaren 70 Chilenen en Argentijnen die zich door hun dictators bedreigd voelden; en in de jaren 90 zorgde de Balkanoorlog voor een grote toestroom vluchtelingen. Altijd werden de nieuwkomers met open armen opgevangen, en altijd lukte het Zweden de groepen goed te laten integreren.

 

De huidige Zweedse premier Stefan Löfvén sprak in september vorig jaar een menigte toe op een demonstratie vóór vluchtelingen. Terwijl er soms twee duizend vluchtelingen per dag via de Öresundsbrug van Denemarken naar Zweden kwamen, zei hij: “Mijn Europa bouwt geen muren, mijn Europa schiet te hulp.” De toehoorders overlaadden hem met applaus. Ook roemde hij de houding van zijn eigen volk: “Wij zullen een land blijven dat met trots altijd solidariteit als onze voornaamste waarde zal blijven uitdragen.” Maar dat zou snel veranderen.

 

In een paar dagen tijd veranderde het centraal station van Malmö in een soort vluchtelingenkamp. Net gearriveerde asielzoekers werden er geregistreerd en het Rode Kruis deelde kleding uit terwijl honderden mensen in en buiten de stationshal lagen uit te puffen van hun reis.

 

In een spoedoperatie wierf de Zweedse migratiedienst tientallen nieuwe werknemers om de gigantische berg aanvragen te kunnen verwerken. Politiemensen uit het hele land werden naar Malmö gestuurd om de boel in goede banen te leiden. De stad kondigde alarmfase 2 af en onthief gemeenteambtenaren van hun normale taken om asielzoekers bij te kunnen staan. In alle uithoeken van het land begonnen gemeentes te klagen dat ze de plotselinge influx niet aankonden. Asielzoekers sliepen in tentenkampen, gymzalen en kerken, of gewoon op straat.

 

Al snel wordt duidelijk dat de situatie Zweden deze keer boven de pet groeit. In november kondigde premier Löfvén voor het eerst in de Zweedse geschiedenis strengere asielwetten aan. “Dit is de grootste humanitaire uitdaging waar Zweden ooit voor heeft gestaan” zegt hij. Hij rept van een crisissituatie, stelt een noodfonds ter beschikking en voert grenscontroles in. Zijn vice-premier die naast hem staat, barst in huilen uit. Het lijkt de Zweden zwaar te vallen van hun idealen af te stappen.

 

Echter, de maatregelen blijken effectief. Tot en met juli dit jaar heeft Zweden nog maar 17.000 asielzoekers ontvangen ten opzichte van de 162.877 vorig jaar. Maar de onrust over de nieuwkomers blijft.

 

In de nasleep van Keulen was er ook in Zweden onrust over seksueel wangedrag van alleenstaande minderjarige asielzoekers. Op een muziekfestival in Stockholm werd achtendertig keer aangifte gedaan van ongewenste seksuele intimiteiten. De politie hield informatie over de incidenten onder de pet - naar eigen zeggen per ongeluk. Dit leidde tot een heftig debat over in hoeverre de autoriteiten wel eerlijk zijn over de gevolgen van migratie.

 

Bovendien is de sfeer in buitenwijken van de grote Zweedse steden, waar een groot deel van de nieuwkomers uiteindelijk terecht zal komen, al tijden gespannen. Ontevreden jongeren zorgen voor ongeregeldheden en steken auto’s in brand. In Malmö gingen de afgelopen twee maanden al zeventig stuks in rook op. Gangoorlogen leiden tot buitensporig geweld. Asielzoekers zijn niet direct bij de ongeregeldheden betrokken, maar de falende integratie die aan de onrust ten grondslag veel biedt weinig hoop voor de toekomst. De bewoners van deze buurten staan volgens onderzoeker Manne Gerell van de universiteit van Malmö stil. “De overheid investeert in de lange termijn en de politie handhaaft op korte termijn. Daartussen zit een vacuüm, er is niets waar deze mensen direct wat aan hebben.”

 

”Het is niet stoer om auto’s te verbranden,” zei Löfvén onlangs in zijn traditionele zomerspeech, “het is pas echt mannelijk om respectvol met een vrouw om te gaan”, ging hij verder. Uitspraken die klinken als echo’s uit een andere tijd. De Zweedse regering heeft moeite de juiste maatregelen te vinden. Ze zien de problemen wel, maar kunnen niet altijd concrete antwoorden formuleren. Telkens weer die moeilijk afweging tussen idealen en pragmatisme.

 

Strengere asielwetten

De Zweden voerden voor hun doen historische strenge maatregelen in om het aantal asielzoekers terug te dringen. Naast grenscontroles kwamen er strengere regels voor gezinshereniging, ook werd er een tijdelijke verblijfsvergunning ingevoerd. Daarnaast gaat Zweden voor het eerst in de geschiedenis mensen gedwongen uitzetten. De maatregelen hebben hun uitwerking niet gemist, de aantallen asielzoekers zijn scherp gedaald.