woensdag 23 maart 2016 / Nieuwe Revu / Luuk Mulder

Krant en Tijdschrift

Massamoordenaar tussen de klimrekken

Vanwege veiligheidsredenen, en om kosten te besparen, vond het ‘visitatieproces’ van Anders Breivik plaats in de gymzaal van de gevangenis waar hij vastgehouden wordt. Revu was erbij.

 

Al ruim vier jaar zit Anders Behring Breivik in de zwaarst beveiligde gevangenis van Noorwegen. De man die op 22 juli 2011 in Oslo en op het eilandje Utøya 77 mensen vermoordde heeft het er naar eigen zeggen niet makkelijk. De dagelijkse naaktvisitaties en het feit dat hij zo vaak geboeid wordt, zijn volgens hem vernederend. Het gebrek aan contact met de buitenwereld zou hem mentaal opbreken. Dus besloot hij de Noorse staat aan te klagen. Afgelopen week werd het proces gehouden.


De rit tussen Oslo en Skien in de vroege morgenzon is prachtig. Na elke tunnel wacht een verrassing: een mistige fjord, een besneeuwde bergtop of een eeuwenoud industriestadje. De afgelopen jaren heeft Anders Breivik deze rit ook regelmatig gemaakt. Aan het begin van zijn gevangenschap pendelde hij tussen de gevangenissen van Oslo en Skien. Inmiddels zit hij al ruim twee jaar op de zwaarbeveiligde afdeling van de Telemark fengsel (Noors voor gevangenis) van dat Noorse provinciestadje.

 

Na twee sluizen, een metaaldetector en een grondige fouillering komen de dienstdoende journalisten aan in de bibliotheek van de gevangenis. Deze doet tijdens het proces dienst als kantine en grenst direct aan de gymzaal. De sfeer is ontspannen. Voor 40 kronen (4,25 euro) mag je er onbeperkt koffiedrinken en fruit eten. Op de volle planken vindt schrijfster A�sne Seierstad twee uitgaves van het boek dat ze over Breivik schreef. In totaal vinden we vijf boeken over hem in de kasten. Dat moet ook voor hem een vreemde gewaarwording zijn als hij hier op zoek gaat naar een nieuw boek.

 

Aan de muur van de gymzaal hangen geplastificeerde printjes met de regels van volleybal, voetbal, tennis en innebandy gedrukt op gekleurd papier. Precies tussen de baskets staan de tafels waar Breivik en zijn advocaten plaats zullen nemen direct tegenover die van de staatsadvocaten. Op een kleine verhoging, vlak voor de klimrekken (die voor de gelegenheid afgedekt zijn met een doek) neemt de rechter plaats. Daar weer tegenover staat een eenzame tafel waaraan de getuigen hun verhaal zullen doen. Met een kamerscherm is een gangetje naar de bibliotheek gecreëerd. Slechts twee kniehoge palen aan elkaar verbonden met een rood-wit gekleurde plastic ketting, scheidden de toehoorders van de hoofdrolspelers van het proces.


VIJF BEWAKERS


Als de gele deuren naast het klimrek openslaan, is het gedaan met het ontspannen gekwebbel. Geboeid en onder begeleiding van vijf bewakers loopt Anders Breivik met vastberaden pas de zaal in. Het is de eerste keer dat hij in het openbaar verschijnt sinds zijn veroordeling in augustus 2012. Hij heeft zijn hoofd kaalgeschoren, zijn gezicht lijkt wat minder pafferig dan de vorige keer, de eerste rimpels tekenen zich af; opvallend detail: hij draagt hetzelfde pak als vier jaar geleden.


Breivik twijfelt geen moment als de bewakers zijn handboeien losmaken, zijn rechterarm schiet omhoog om de nazigroet te brengen. Een zucht van verontwaardiging trekt door de zaal, de toon is gezet. De eerste dag mag hij zelf niets zeggen. Terwijl Øystein Storrvik, zijn advocaat, uiteenzet hoe het precies in elkaar steekt, leest Breivik geconcentreerd mee. Af en toe kijkt hij op. Dan hangt hij even achterover in zijn stoel om de zaal eens goed in zich op te nemen. Daarna gaat de blik weer strak op de papieren. Als de staatsadvocaten het woord krijgen, kan hij zijn verontwaardiging niet verbergen. Met een ijskoude blik kijkt hij naar de overkant. Als hij iets hoort wat hem niet bevalt, schudt hij heftig met zijn hoofd. De zaak kabbelt voort tot rechter Helen Andenæs-Sekulic aan het eind van de dag nog even het woord tot Breivik richt. ‘Meneer Breivik,’ zegt ze, ‘de rechtbank zou het waarderen als u die groet die u aan het begin van deze dag bracht voortaan achterwege laat.’ Breivik: ‘Mevrouw, dat is een oude Noordse groet. Een groet die uw voorvaderen al duizenden jaren gebruiken.’ Andenæs-Sekulic reageert droog: ‘Dat zal wel, maar toch wil ik niet meer dat je hem gebruikt.’ Breivik bijt op zijn lip: ‘Ik zal het proberen,’ schampert hij. De volgende dagen zien we geen nazigroet meer.


Volgens Breivik wordt hij in de gevangenis onmenselijk behandelt, zijn privacy zou worden geschaad, hij zou psychische problemen hebben door zijn langdurige isolatie en hij zou stelselmatig vernederd worden. Dit alles is volgens zijn advocaat en hem in strijd met het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens. Helaas voor hem zijn er weinig getuigen die zijn zaak sterker maken. Hijzelf blijkt misschien wel de meest destructieve getuige.


HERSENSCHADE


Tijdens zijn getuigenis kunnen de journalisten in de zaal hun lach af en toe niet inhouden. Bijvoorbeeld als Breivik met een stalen gezicht vertelt dat hij wekenlang diepvriesmaaltijden van een bepaalde supermarkt geserveerd krijgt: ‘Iedereen in Oslo-West weet dat dit nog erger is dan waterboarding.’


Het bewijs dat zijn isolatie schadelijk voor hem is: het feit dat hij fan isgeworden van Paradise Hotel (het Noorse Temptation Island) ‘Dat is het duidelijkste bewijs dat ik hersenschade heb opgelopen.’


Het gelach is besmuikt, er worden schuldbewuste blikken uitgewisseld. Men ziet de ernst van de situatie wel in. Het is de absurditeit van zijn uitspraken in combinatie met het feit dat hij ze waarschijnlijk niet eens grappig bedoelt, die op de lachspieren werkt.

 

Breivik goochelt met cijfers en statistieken, iets wat hij vaker doet. ‘Ik zit nu op zeventig procent van mijn apathieniveau,’ zegt hij als hij wil aantonen dat hij zich regelmatig niet goed voelt. Ook heeft hij beredeneerd dat hij zijn huidige regime nog precies twee jaar vol kan houden voor hij zich gedwongen ziet zelfmoord te plegen.


Aan het eind van de week overheerst onder de journalisten in de bibliotheek het gevoel dat we er ingestonken zijn. Even dachten we dat Breivik misschien wel een punt had, dat hij echt te hard aangepakt werd. Uiteindelijk bleek het hem eigenlijk te gaan om de aandacht weer even op zijn bizarre ideologie te brengen. Even een momentje in de spotlights zodat hij niet in de vergetelheid raakt.