woensdag 16 maart 2016 / NRC / Luuk Mulder

Krant en Tijdschrift / Nieuws

Breivik eist einde aan isolatie en dagelijks fouilleren

Zijn cel is te koud, hij heeft te weinig privacy en hij ziet alleen zijn bewakers. Terrorist Anders Breivik vindt dat zijn mensenrechten worden geschonden en heeft de Noorse staat aangeklaagd.

 

Door: Luuk Mulder en Maral Noshad Sharifi

 

Op de eerste zitting, dinsdag, draagt hij hetzelfde pak als tijdens zijn proces vier jaar geleden, het enige verschil is dat hij nu zijn hoofd kaalgeschoren heeft. Hij oogt wat nerveus. Direct nadat de bewakers zijn handenboeien losmaken, brengt hij de Hitlergroet. De 37-jarige man zit sinds 2011 vast voor de moord op 77 mensen. De rechtszaak, die tot vrijdag duurt, vindt plaats in de gymzaal van zijn gevangenis in de stad Skien, 100 kilometer ten zuidwesten van de Noorse hoofdstad Oslo.

 

1 Waarvoor zit hij ook alweer vast?

 

Anders Breivik is verantwoordelijk voor een van de omvangrijkste terreurdaden in de geschiedenis van Europa. Op 22 juli 2011 voerde hij een bomaanslag uit op een regeringsgebouw in Oslo, en enkele uren later volgde de koelbloedige massamoord op het eilandje Utøya, waar de jongerenbeweging van de Arbeiderspartij haar jaarlijkse bijeenkomst hield. Het resultaat: 77 doden (vooral jongeren), tientallen gewonden en een ontredderde natie. Hij kreeg 21 jaar cel. De extreem-rechtse Breivik handelde naar eigen zeggen om de Noorse samenleving te beschermen tegen het multiculturalisme.

 

2 Waar gaat deze zaak precies over?

 

Breivik vindt zijn gevangenisregime mensonwaardig. Hij zit alleen in een ruimte bestaande uit drie cellen en wil meer bewegingsvrijheid en privacy. Elke dag wordt hij gefouilleerd, zijn brieven worden gecensureerd, en hij heeft alleen met de bewakers contact, maar op afstand, ze mogen geen band met hem opbouwen. Zijn isolatie heeft volgens zijn advocaat Øystein Storrvik een negatief effect op zijn psychische gesteldheid. Hij lijdt aan wat hij „isolatiehoofdpijnen” noemt en weet regelmatig niet meer welke dag het is en waar hij zich bevindt. De kans is groot dat Breivik levenslang vastzit. Het doel van de zaak is volgens Storrvik om betere leefomstandigheden voor zijn cliënt af te dwingen. Breivik en zijn advocaat beroepen zich op het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). Hij schrijft regelmatig grote nieuwsorganisaties om zijn beklag te doen. In oktober dreigde hij zichzelf uit te hongeren in de gevangenis. In een open brief aan Noorse en Zweedse media schreef hij over zijn verslechterde omstandigheden in de gevangenis. Hij zou hierdoor gedwongen zijn te stoppen met een studie politicologie. Eerder eiste hij een modernere spelcomputer.

 

3 Hoe is er in Noorwegen gereageerd op de aanklacht?

 

Noorwegen is verdeeld. Een deel van de Noren wil Breivik nooit meer in het nieuws zien; de herinneringen zijn te pijnlijk. Een ander deel vindt het maar niets dat hij weer een platform krijgt om zijn gedachtengoed voor het voetlicht te krijgen. Iets waar Breivik, getuige de Hitlergroet meteen na binnenkomst, bewust mee bezig is. Er zijn Noren die het proces toejuichen. Ze zien Breiviks aanslagen als een aanval op de Noorse rechtsstaat. Hun redenering is dat je Breivik in de kaart speelt als je hem de verworvenheden van de rechtsstaat ontzegt, zoals dit proces.

 

4 Maakt Breivik kans de zaak te winnen?

 

Breivik kreeg een steunbetuiging uit onverwachte hoek. In november publiceerde de Noorse ombudsman een zeer kritisch rapport over Breiviks gevangenisregime. Hierin wordt gewaarschuwd dat langdurige isolatie – zoals van Breivik – schadelijk kan zijn voor de geestesgesteldheid van gevangenen. Het zou daarom beter zijn hen in contact te laten komen met andere gevangenen. Ook adviseert de Noorse ombudsman in het rapport minder ingrijpende veiligheidsmaatregelen te nemen, omdat ze vernederend kunnen zijn.

 

De staat betoogde dinsdag echter dat Breivik volgens de regels wordt vastgehouden. Van het schenden van het EVRM is volgens de Noorse staat dan ook geen sprake.

 

Deze woensdag wordt het proces spannender: getuigen gaan het hebben over Breiviks geestelijke gesteldheid. Ook gaat de massamoordenaar dan zelf een verklaring afleggen.